صدمه و لطمهء موت ، علوم كسبيّهء او را فنا مىسازد ؛ چه ، مقرون به جهل از معرفت است ، و آتش كفر باطنى او ، مىسوزاند اعمال او را - تماما - ، پس مىبيند خود را معرّى از علم و عمل و عاجز و حقير ، و شهادت مىدهد بر عجز و فقر خود ؛ چنان‌كه اين معامله كرده شد با « ابليس » ؛ زيرا كه « ابليس » ، معجب بود به علم و طاعات خود ، پس از آنكه حقّ تعالى « آدم » را آلت امتحان و افتتان او فرمود ، معلوم شد علمى كه او را به كار نجات او آيد نيست ؛ اگر علم مىداشت ، گمراه از طريق رضاى حقّ تعالى نمىشد ، و نيز او را با كثرت عبادت و طول ايّام بندگى ، طاعتى كه مطلوب حقّ تعالى باشد [ نيست ] ؛ زيرا كه طاعت و عبادت ، امتثال امر و حكم الهى است ؛ پس از آنكه امتثال امر الهى را در سجدهء « آدم » ع نكرد ، عصيان باطنى او نسبت به حقّ تعالى ظاهر آمد ، و خود نيز از علم و عمل خود مأيوس شد و دانست كه علم و عمل او وقود « 26 » آتش است ، و به فقر و عجز خود برخورد ، امّا كبر و فخر جبلّى « 27 » او نگذاشت كه اظهار عجز و ظلم خود را در درگاه احديّت نمايد - مثل آدم - تا مورد رحمت و مغفرت شود ، بلكه معارضه كرد با حقّ تعالى ، و اغوا را نسبت به حقّ تعالى داد كه : . . . رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي « 28 » ، لهذا مستحق گرديد لعنت و بعد از رحمت الهى و خلود در آتش را . پس بايد بپرهيزد معجب از عجب خود كه مورث هلاكت ابدى او نگردد . عجب و تمام عجب است از معجب ؛ تدبّر نمىكند كه خداوند متعال ، سلطانى است كه تسبيح و عبادت مىنمايند او را سماوات سبعه و ارض و كسانى كه در

--> ( 26 ) - هيزم و آنچه بدان آتش افروزند . ( 27 ) - فطرى ( 28 ) - . . . پروردگارا ! چنان‌كه مرا گمراه كردى . . . : سورهء 15 آيهء 39